بنکەی زانیاری / لە دەرەوەی ئینتەرنێت

تۆڕی بلوتوز

نامە ناردن بەبێ ئینتەرنێت و نە خزمەتگوزاری خانە و ژێرخانی هیچ میهرەبان. ئامێرەکانی نزیک لە ڕێگەی بلوتوس LE و ڕیلەی بۆ یەکتر بەیەکەوە دەبەستنەوە، بۆیە پەیامێک دەگاتە... خەڵک لە دەرەوەی مەودای ڕادیۆ بە بازدان لە ڕێگەی ئامێرەکانی نێوانیانەوە.

ئەم لاپەڕەیە بە ئامێری وەرگێڕدراوە بۆ ئاسانکاری. ئەسڵی ئینگلیزی ئەو وەشانەیە کە کاری پێدەکرێت.

تۆڕەکە چییە

تۆڕەکە گواستنەوەی دووەمە کە شانبەشانی ڕێلەیەکان کاردەکات، نەک ئەپێکی جیاواز یان جیاواز ناسنامە. کەناڵە گشتیەکان و پەیامە تایبەتەکان هەردووکیان لەسەری کاردەکەن و ئەپەکەش بڕیار دەدات کامیان ڕێگایەک بۆ ئەوەی لەسەر خۆی بیگرێتەبەر: ناردنی ئۆنلاین دەچێتە سەر ئینتەرنێت و دەکەوێتەوە بۆ بلوتوز کاتێک... بەردەست نییە، لە کاتێکدا هاوتایەک کە تەنها لە ڕێگەی ڕادیۆوە دەستی پێدەگات، لەسەر تۆڕەکە دەمێنێتەوە بە هەر دوو ڕێگاکە.

ئەوە تۆڕێکی ڕڕاندنە (flood network). هەر ئامێرێک پاکێتەکان دەگوازرێتەوە بۆ ئەو ئامێرانەی دەتوانێت بیستییان، بە سنوورێکی بازنەیی (hop limit) یەک: 7، دووبارەکردنەوەی ئەو شتانەی پێشتر بینیویەتی بۆ ئەوەی پاکێتەکە بۆ هەمیشە بە خول گڕانەوە نەگێڕێتەوە. دوو کەس کە ناتوانن ڕاستەوخۆ بیستین، هەر لە ئەوەی زنجیرەیەک لە ئامێر لە نێوانیاندا هەبێت، پەیامەکانیان لەگەڵ یەکتر دادەگۆڕن.

لە ژێر ئەوەشدا، هەر جووتە هاوتەمەنێک بەڕێوە دەبات ژاوەژاو XX دەستگرتن و قسەکردن لەسەر خۆی دانیشتنی کۆدکراوی خۆی. پاکەتەکان پاد دەکرێن و کاتێک گەورە دەبن، پارچە پارچە دەکرێن، بۆیە قەبارەی چی تۆ دەنێری تا دەتوانیت کەم دەڵێت دەربارەی ئەوەی کە چییە.

سیل تەنها دەگاتە ئەو کەسەی لەو ساتەدا گوێدەگرێت، بۆیە سێ شت پەیامەکە دەگوازنەوە: ئامێرەکان مێژووی گشتیی نزیک لەبیر بکە و بۆ هەر کەسێک کە لەدەستیداوە، پێی بگەیەنە، هاوڕێیە نزیکەکان نامەی مۆرکراو دەگوازنەوە بۆ کەسێک کە لە مەودایە، و هەر شتێک کە بە بێ ئینتەرنێت بنێردرێت دەبێتە دوای ڕابردوو بڵاوکراوەتەوە کاتێک ئینتەرنێتەکە دەگەڕێتەوە.

داگیرساندنی

پانێڵی تۆڕی بلوتوز بکەرەوە و فشار بخەرە سەر داگیرسێنە. ئەوەی دواتر ڕوودەدات بەندە بە... لەسەر چی بەڕێوەی دەبەیت.

لەسەر ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس

ئەپەکە هەردوو ڕۆڵی بلوتوز بە یەکجار بەڕێوەدەبات — ڕیکلامکردن خۆی و سکانکردن بۆ ئەوانی تر — بۆیە هەر دوو ئامێرێکی نزیک بەیەکەوە دەبەسترێتەوە بەبێ گوێدانە ئەوەی کامیان سەرنجی ئەوی دیکەیان داوە. گرانت مۆڵەتی بلوتوز کاتێک داوای لێدەکرێت و خۆی هاوتاکانی دەدۆزێتەوە.

لە وێبگەڕێکدا

وێب ئەپەکە لە ڕێگەی وێب بلوتوزەوە پەیوەندی بە هەمان تۆڕەوە دەکات، لەسەر وێبگەڕەکانی کرۆم: کرۆم، ئێدج، ئۆپێرا و ئازا. لەسەر سەفاری و فایەرفۆکس کە وێب بلوتوز جێبەجێ ناکەن، تۆڕەکە... کۆنتڕۆڵەکان بە تەواوی شاراوەن نەک پێشکەش بکرێن و دواتر شکست دەهێنن.

هاوبەشکردنی تۆڕێک لەگەڵ بیچات

نیمچات جێبەجێ دەکات Bitchat's پرۆتۆکۆڵی تۆڕ لەسەر وایەرەکە، بایت بۆ بایت — هەمان خزمەتگوزاری و تایبەتمەندی GATT UUIDs، هەمان سەردێڕی پاکەتەکان، هەمان جۆری پەیامەکان، هەمان سنووری پێشوەختەی هۆپ. ئەو دووانە ئەپەکان لە هیچ شتێکدا پردێکیان لەسەر نییە؛ ئەوان بە سادەیی لەسەر هەمان تۆڕن، و ئامێرێکی Nymchat و ئامێرێکی Bitchat یەکتر دەدۆزنەوە و ڕاستەوخۆ پەیامی کۆدکراو دەگۆڕنەوە.

هەروەها پاکەتەکانی ڕاگەیاندن دەتوانن هەڵگری ئا nostrLink: بەستەرێکی واژۆکراو لە هاوڕێیەکی تۆڕەوە بۆ... ناسنامەی ڕاستەقینەی Nostr یان. کاتێک یەکێکیان ئامادەیە و پشتڕاستی دەکاتەوە، هاوتایەک کە لە ڕێگەی بلوتوزەوە ناسیوتە وەک هەمان کەس دەردەکەوێت کە لە ڕێلەیەکانەوە دەیناسیت.

لەژێرەوە باس کراوە ڕێکخستنەوەی مێژوو و پۆستی هێڵدراوە، فۆرماتەکانی Bitchatیشن، بۆیە ئەو دوو ئەپڵیکەیشنە تەنها لە هەمان تۆڕی (mesh) پێکەوە نین — ئەوان مێژووی گشتی یەکتر هێڵدەکەنەوە و نامەکانی یەکتر دەگوازێنەوە.

مێژووی ئەوە تورەکە هەڵدەگرێت

سیلێک نامەیەکی گشتی دەگەیەنێت بە هەر کەسێک لەو ساتەدا لە مەودای ڕادیۆدا بێت. ئەگەر بە کۆڵەکەیەکی خولەک دواوە بچیتە ژوورەکە، نامەکە ون دەبێت. بۆیە هەر ئامێرێک پەنجەرەیەک لە نامە گشتییە ڕاوەڕووکانەی کە بیستووە هەڵدەگرێت — تاوەکو ٦ کاتژمێر, کە لە ١٠٠٠ پاکێتی سنووردار کراوە — و ئەو پەناگەیە لەگەڵ هەر هاوبەشێکی ڕووبەڕووی دەبێتەوە ڕێکدەخاتەوە، نزیکەی هەر ١٥ چرکە. هەرچییەک کە لای تۆ کەم بێت، ئەوان بۆت دەنێرن؛ هەرچییەک کە لای ئەوان کەم بێت، تۆ بۆیان دەنێریت.

بەراوردکردنەکە لە ڕێگەی کۆمەڵێکی ئەگەرەوی پەسکۆ (فلتەرێکی Golomb-coded)ەوە ئەنجام دەدرێت، بۆیە گونجاندنی هەزار نامە تێچووی نزیکەی یەک کیلۆبایت دەڕوات لەبری شەست و شەش. هەمان ئەو فۆرماتەیە کە Bitchat بەکاری دەهێنێت، بۆیە هەردوو ئەپەکە مێژووی یەکتری سینک دەکەنەوە لەبری ئەوەی هەموویان نیوەی مێژووی ژوورەکە هەبێت.

پەنجەرەکە لەسەر ئامێرەکە پاشەکەوت دەکرێت، بۆیە دوای دەستپێکردنەوەیەوە (restart) نامێنێتەوە. ئەمە ئەو شتەیە کە ڕێگە بە مۆبایل دەدات وەک بانگکەرێکی شار کار بکات: لە نێوان دوو گروپدا بگەڕێ کە هەرگیز لە مەودای یەکتر نەبوون، یان چەند کاتژمێرێک دواتر بگەڕێوە، ئەویش ئەوە دەسپێرێت کە لایەنی تر لەدەستی داوە.

ئێمەی لەلایەن کەسانی ترەوە دەگوازرێتەوە

ئەگەر بۆ کەسێک بنووسیت کە لە مەودای ڕادیۆدا نییە، کەس نییە نامەکە پێی بگەیەنێت. Nymchat نامەکە بۆ کلیلی ئەو کەسە دەبەستێت و کۆپییە مۆشڵاوەکان دەداتە چەند هاوڕێیەکی کە بریتین لە نزیکەوە. دەینەبەن، و ئەگەر ڕووبەڕووی وەرگرەکە بوونەوە دەیگەیەنن.

کۆپییەکە بۆ هەر کەسێک کە هەڵی دەگرێت ڕوون نییە. تەنها زانیاری ڕێڕەوی کە تێیدا هەیە تاق (tag)ێکە کە ڕۆژانە دەسوڕێتەوە و تەنها دەتوانرێت لەلایەن کەسێکەوە هەژمار بکرێت کە پێشتر کلیلەکەی وەرگرەوە دەزانێت، بۆیە دوو دەلفە لە هەمان کەسەوە لە ڕۆژانی جیاوازدا بۆ کەسێکی تر وەک ئەوە نادیارن کە پەیوەندییان بە یەکەوە هەبێت. تەنها وەرگر دەتوانێت یەکێکیان بکاتەوە — و کاتێک دەیکاتەوە، دەزانێت کێ نووسیویەتی، چونکە ناسنامەی ناردووەکە لە ناوەوەدا بە مۆری داخراوە.

کۆپییەکان زیاد نابنەوە. هەر هەڵگرییەک بودجەیەک دەگرێتەوە کە کەم دەبێتەوە بەڕێژەی نیوە کاتێک بەشێک دەسلم دەکات بە کەسێکی تر، بۆیە نامەیەک بۆ چەند هەڵگرییەک بڵاو دەبێتەوە و دواتر دەوەستێت. پۆست بەم دواییەوە بەسەرێ دێت ٢٤ کاتژمێر, و تەنها ئەو هاوتاکانەی کە ناسنامەیان پشتڕاست کراوەتەوە پێیان دەدرێت.

لە کوێدا دەکرێت، Nymchat دەگات بە داخستنی نامەکە بۆ... کلیلی یەکجارەکی لەبری ئەوەی بۆ یەکێکی تەمەن درێژ بۆ وەرگر).* هەر ئامێرێک کۆمەڵە بچووکێکی لەمە بڵاو دەکاتەوە، وا ئیمزا کراوە کە نتۆک نەکرێن، و کۆمەڵەکە بە هەمان شێوازی گواستنەوەی مێژوو دەڕوات — کە ئەوەیە دەبێتە هۆی ئەوەی بەردەست بێت کاتێک خاوەنەکەی ناڕوات، ڕێک لەو کاتەی کە نامەکانی دەگوازرێنەوە. وەرگر هەر کاتێکێک کلیلەکە بەکاردێت، هەر یەکێکیان دەسڕێتەوە. ئەو سڕینەوەیە خاڵە سەرەکییەکەیە: پاکتێچەیەک کە لە شەپۆلەکەوە کۆپی کرابێت، ناتوانرێت دواتر بکرێتەوە، تەنانەت ئەگەر کەسێکیش دواتر دەستی بە کلیلە ناسنامەییەکەی وەرگر بکەوێت.

سڕینەوە چاوەڕوان دەبێت لە دەوری ٤٨ کاتژمێر، چونکە ڕەنگە چەندین گواستەرەوە کۆپی لە هەمان گیرفەی (envelope) هەڵبگرن و هەر کاتێک گواستەرەوەکانیان ڕووبەڕووی تۆ بوونەوە دەگەنە ڕێگەی؛ سڕینەوە لەسەر یەکەمینیان وادەکات هەموو کۆپییە دواوەکان وەک نامەی ونبوو دەربکەون. کاتێک ناردەر هیچ کات بەم کۆمەڵە نامانە نەبینیوە — ئامێرێک کە لەگەڵیدا لە یەک ژووردا نەبوویت — دەگەڕێنەوە بۆ کلیلی درێژخایەنی تۆ. نامەکە هەر دەگات؛ تەنها ئەو گەرەنتییە بەهێز hơnە لەدەست دەچێت.

ناردنەکان بەبێ ئینتەرنێت ئەنجام دراون

نامەیەک کە لە کاتی ئۆفلایندا دەنێریت، ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی ڕادیۆوە دەچێت، کە دەگاتە هەر کەسێک کە لە نزیکەوە بێت — و هیچ کەسێکی تر ناگاتێ، چونکە تا ئەو شوێنەی کە پەیوەندییەکان (relays) ڕوویدەدەن، وەک ئەوەی هەرگیز نەبووبێت. Nymchat نامەکە دەپارێزێت، و لەو ساتەی ئینتەرنێت دەگەڕێتەوە بڵاوی دەکاتەوە، کاتی ڕاستەقینەی ناردنی ڕادەگرێت بۆ ئەوەی لە هەمان شوێنی نووسینی لە گفتوگۆکەدا بمێنێتەوە.

هەر کەسێک پێشتر لە ڕێگەی بلووتۆثەوە وەرگێڕاوی بێت دووبارە نایبینێتەوە: کۆپییەکەی دووبارە بڵاوکراوەتەوە نیشانەیەکی تێدایە کە ڕێگە بە ئامێرەکەیان دەدات بناسینیدەی. نامە ڕاگراوەکان بەم دواییە دەسووتێن: ٢٤ کاتژمێر; ئەوەی کە هەرگیز ناگاتە ئامانج، وەک شکستی نیشان دەکرێت لە جیاتی ئەوەی وەک ناردراو جێهێدرێت.

بەڵام تەنها چاوەڕێ ناکات. لە هەمان کاتدا، Nymchat داوا لە هاوبەشە نزیکەکان دەکات کە هێشتا ئاماژەیان هەیە پەیامەکە لە نوێنەرایەتییەوە بڵاو بکەنەوە — یەک پەیوەندی لە ژوورەکەدا بەسە بۆ هەموو کەسێک کە لە ناوتاوە. پەیامەکە پێش ئەوەی بڕوات لەلایەن ئامێرەکەتەوە واژۆ دەکرێت، بۆیە ئەو هاوبەشەی کە پەیامەکە هەڵدەگرێت وەک صندوقێکی پۆست وایە: ناتوانێت تەنانەت یەک وشەش لەوەی بڵاوی دەکاتەوە بگۆڕێت، ئەگەر هەوڵیشی بدات، ڕێڵێیەکان ڕەتی دەکەنەوە. بە شێوەیەکی ترەوە کار دەکات، بۆیە ئامێرێک کە خۆی هیچ ئاماژەیەکی نەبێت، هێشتا دەتوانێت بخوانە کەناڵێک لە ڕێگەی هاوسێیەکیەوە کە یەکێکی هەیە.

ئەمە ڕێگەیەکی کورتە، هەرگیز وەک تەنیا کۆپیکێک نابێت. هیچ شتێک بە ئامێرەکەت ڕادەگەیەنێت کە ئایا هاوبرییەک ڕاستەوخۆ توانیویەتی بڵاوی بکاتەوە یان نا، بۆیە لە هەر دوو حاڵەتێکدا نامەکە لە قوڕگەی پەیوەندییەکەتدا دەمێنێتەوە. ئەگەر هەردوولا کار بکەن، هەردوو کۆپەکە بە تەواوی وەک یەک نامەن و ڕێڵێیەکان (relays) یەکێکیان هەڵدەگرن. تەنها نامەکانی چەناڵ بەم شێوەیە دەگوازرێنەوە — داواکردنی نامەیەکی تایبەت لە کەسێکەوە دەبێتە هۆی ئەوەی پێیان بڵێیت کێ بۆ دەنووسیت — و هەرگیز لەناو Ghost Modeدا نابێت، چونکە لەوێ واژۆکە ڕاستەوخۆ ئاماژە بە ناسنامە ڕاستەقینەکەتەوە دەکات.

دۆخی جنۆکە

ئامێری تۆڕ بریتییە لە ڕادیۆیەک کە چەندین جار خۆی ڕادەگەیەنێت، ئەمەش ڕێک ئەوەیە کە کارەکە ئاسان دەکات بۆ بەدواداچوون لە سەرانسەری شوێن و دانیشتنەکاندا. دۆخی جنۆکە وەڵامی هەڵبژاردنە.

لە کاتێکدا کە داگیرساوە، هەموو ناسێنەرێک کە ڕاگەیاندنێک هەڵیدەگرێت بە فڕێدراو دەگۆڕدرێت بەها، و هەموویان پێکەوە دەسوڕێنەوە:

• کلیلی ئیستاتیکی ژاوەژاو — کە ناسنامەی هاوتا و پەنجەمۆر لێیەوە وەرگیراوە؛
• کلیلی واژۆکردنی Ed25519؛
• ناوی بلوتوزی ڕیکلامکراو؛
• نازناوەکە؛
• ئەو ڕاگەیەندراوە nostrLink، کە بەڕاستی دەمێنێتەوە بەڵام دەبێتە شتێکی کاتی، بۆیە هاوتەمەنەکان دەتوانن هێشتا بگاتە دەستت بەبێ ئەوەی هیچ شتێک چارەسەر بکات بۆ npub ـەکەت.

خولانەوەی لە سەردەمێکی لەرزۆکدا ڕوودەدات کە بە نزیکەیی ١٥ خولەک. ناسنامەی خانەنشین بمێنێتەوە بۆ کۆدکردنەوە بۆ تا... ٨ سەردەم بۆیە هێشتا وەڵامێکی درەنگ دێت، و ئا گفتوگۆکە لە کاتێکدا دەستی پێکرد کە جنۆکە بۆ هەمیشە بە تۆڕەکەوە بەستراوەتەوە نەک بە بێدەنگی کۆچکردن بۆ ڕیلەیەکان لە ژێر کلیلی ڕاستەقینەی خۆتدا.

هاوبەشکردنی ئاڤاتاری و بانەر ڕەتدەکرێتەوە لەکاتێکدا دۆخی جنۆکە چالاکە: وێنەیەکی دووبارەبووەوە دوو بەیەکەوە دەبەستێتەوە سەردەمەکان پێکەوە خێراتر لەوەی هەر کلیلێک دەیکات.

دوو لە ڕێگاکانی گەیاندنی سەرەوە بە هەمان هۆکار لەگەڵیدا دادەخرێن. ئامێرێکی جەستە-نەمان (ghosted) هەرگیز داوا ناکات کەسێک نامەیەک بۆ بگەیەنێت — گەیەنەرێک کە دوای گۆڕینی ناسنامەکەت هێشتا نامەیەک لەدەستەوە بێت، وەک پەیوەندییەکە لە نێوان هەردوو ناسنامەکەدا. هەروەها گفتوگۆیەکی لە تۆڕەکە (mesh) جێگیرکراو هەرگیز بۆ گەیەنەرە ناوەندییەکان (relays) دووبارە بڵاو ناکرێتەوە، چونکە ئەو کۆپییە بە کلیلی ڕاستەقینەکەت واژۆ دەکرێت و بە کەسی تر ڕاستەوخۆ دەڵێت ئەو جەستە-نەمانە کێ بوو. ئامێری جەستە-نەمان هەروەها هیچ کلیلی یەکجارەیی بڵاو ناکاتەوە: بە هەر شێوەیەک هیچ شتێک ناتوانرێت بۆی بگەیەنرێت یان لەلایەوە بێتەوە، بۆیە ئەو کۆمەڵە شتە تەنیا شتێکی تر دەبێت کە ناسنامە خڕەکە بڵاوی دەکاتەوە بۆ هیچ گەیاندنێک کە هەرگیز ناتوانێت بەدەستی بهێنێت.

سنوورەکان

• مەودای مەودای بلوتوزە. دەیان مەتر لە شوێنە کراوەکاندا، کەمتر لە ڕێگەی دیوارەکانەوە. تۆڕەکە (mesh) مەودای گەیشتن زیاد دەکات بە ڕاکردن (hopping)، نەک بە بەرزتر کردنەوەی دەنگ. لیستی هاوبەشەکان (peer list) لە پانێلی تۆڕەکە پێتان دەڵێت کامەیانە: پینگێکی هاوبەشێک بکە و ئەو ڕاپۆرت دەدات دەربارەی گەشتێکی گەڕانەوە و لە چەند هەنگاوێک دوورن لە ڕاستیدا.
• باند ویت بچووکە. چوارچێوەکان بە 512 بایت و پەیامی گەورەتر کۆپ دەکرێن پارچە پارچە بوون. بۆ دەق دروست کراوە نەک بۆ میدیا.
• گەیاندن باشترین هەوڵە. چەقە ٧ هەنگاوییەکە هیچ بەڵێنێک نادات، ئەو ڕێگاکانەش کە درێژی دەکەنەوە بە هەمان شێوەن: مێژووی هێڵاو تەنها ئەگەر ڕووبەڕووی ئامێرێک ببێتەوە کە پارێزگاری لێ کردبێت دەگاتە دەستت، و گەیەنەر تەنها ئەگەر ڕووبەڕووی وەرگرەوە ببێتەوە گەیاندنی دەکات. نامەیەک کە کەسێک نییە هەڵیان بگرێت چاوەڕوان دەکات، و دوای ٢٤ کاتژمێر چاوەڕوانکردنەکە ڕادەوەستێت.
• وێبگەڕەکان گەڵاکانن، بەپێی سەرەوە، و پشت بە مۆبایلێک دەبەستێت کە لە نزیکەوە بێت.
• نرخی ڕادیۆکە پاتری تێدەچێت، چونکە سکانکردن و ڕیکلامکردن بە بەردەوامی ئەوەیە کە وا لە تۆڕەکە دەکات کار بکات.